Niedawny szczyt w Genui dotyczący globalizacji gospodarki odbywał się w tle śmierci jednego z antyglobalistycznych demonstrantów. Protesty wobec globalizacji, a z drugiej strony wysuwany przez elity polityczne postulat nieuchronności tego procesu, skłoniły nas do przedstawienia tego, czym globalizacja charakteryzuje się i jaki ma wpływ na gospodarki i społeczeństwa państw narodowych. Dziś - pierwszy odcinek cyklu.

Nowa odmiana agresji (1)

Globalizacja jest odmianą agresji ekonomicznej, często wspieranej korupcją, dla panowania nad światem. Zastąpiła ona pierwszoplanową niegdyś agresję militarną.

Obowiązki i zadania władz państwa w dobie globalizacji są wielokrotnie większe niż w czasach, gdy o globalizmie nawet nie myślano. Władze państw narodowych muszą zadbać o to, aby tak ukształtować relacje z wielkimi agresywnymi korporacjami międzynarodowymi, by nie dopuścić do grabieży wypracowanych przez własne społeczeństwa wartości, a jednocześnie skutecznie i efektywnie wejść w międzynarodowy podział pracy.

Czym jest globalizacja

Pojęcie globalizacji pojawiło się w światowej literaturze ekonomicznej w połowie lat 80. Od tego czasu zrobiło zawrotną karierę, stopniowo stając się jednym z najważniejszych, a zarazem najtrudniejszych do rozwikłania problemów ekonomicznych naszych czasów. Jednocześnie wraz z rozwojem systematycznych badań nad tym problemem coraz bardziej zdawano sobie sprawę z tego, iż proces globalizacji stanowi kluczowe wyzwanie dla współczesnego człowieka.

Ścisłe zdefiniowanie pojęcia globalizacji jest bardzo trudne, gdyż w literaturze przedmiotu współistnieje wiele różnych definicji, które akcentują różnorodne ujęcia i podejścia do tego procesu.

W najogólniejszym sensie termin "globalizacja" może być rozumiany jako proces, który jest tworzony przez zjawiska lub działania o wymiarze ogólnoświatowym. W znaczeniu ekonomicznym globalizacja i globalizowanie najczęściej są odnoszone do działalności gospodarczej, rynków branżowych, gałęzi gospodarki, przedsiębiorstw, konkurencji itp. Zatem można stwierdzić, iż istota globalizacji sprowadza się do przechodzenia działań gospodarczych w ich różnych wymiarach z poziomu narodowego do globalnego (ogólnoświatowego). Natomiast szczegółowe znaczenia procesu globalizacji zależą od zastosowanego do jego analizy podejścia i poziomu analizy - jej celów i zakresów.

Z punktu widzenia podejść do analizy procesu globalizacji można wyróżnić podejście mikro-, makro- i globalistyczne.

W mikropodejściu dominuje ujęcie procesu globalizacji od strony zarządzania przedsiębiorstwem działającym na rynkach międzynarodowych i dążącym do objęcia możliwie najkorzystniejszego udziału w rynku światowym. Natomiast w makropodejściu - ujęcie globalizacji od strony wzajemnych oddziaływań i współzależności gospodarek narodowych, uznawanych za podstawowe podmioty i kluczowe elementy systemu gospodarki światowej (z uwzględnieniem międzynarodowych, geostrategicznych i ogólnoświatowych aspektów powyższych relacji występujących między nimi).

Podejście globalistyczne łączy się ściśle z pojmowaniem przemian dokonujących się obecnie w świecie w kategoriach wielkiej odmiany cywilizacyjnej i tworzenia się egzystencjalnej racjonalności człowieka w skali globalnej. Wydaje się, iż zastosowanie podejścia globalistycznego jest najbardziej adekwatne do wagi i złożoności analiz procesów globalizacji.

Poziomy globalizacji

W określonej relacji do ujęcia podejść do globalizacji pozostają poziomy globalizacji, które wykazują pewne analogie systemowe możliwe do określenia poprzez zakresy integracji i adaptacji działań globalizacyjnych. Z tego punktu widzenia można wyodrębnić poziomy: narodowy (krajowy), transnarodowy regionalny) i globalny (ogólnoświatowy). Określają one zakres i formy działań globalizacyjnych, a także mają kluczowe znaczenie dla sposobów ich przejawiania się, co w konsekwencji wpływa istotnie na sposób ich instytucjonalizacji i formalizacji.

Przebieg i tempo procesów globalizacyjnych zależy od potencjału globalizacyjnego, na który oddziałuje wiele szczegółowych (nieraz trudno uchwytnych) czynników możliwych jednak do zaklasyfikowania w odpowiednie ogólne grupy: rynkowych, kosztowych, konkurencyjnych, rządowych i uzupełniających, wyznaczających ten potencjał. Ponadto czynniki te powiązane są w trudny do jednoznacznego i precyzyjnego określenia sposób z wyznacznikami procesu globalizacji.

Wyznaczniki te przejawiają się w kilku obszarach globalizacji za pomocą różnorodnych k o n c e p c j i globalizacji. Na podstawie literatury przedmiotu można wyróżnić jako podstawowe i najbardziej typowe wyznaczniki:

- rynkowe

- finansowe

- technologiczne

- prawne

- polityczne

- kulturowe.

W ramach zakreślonych przez nie obszarów globalizacji powstają uboczne efekty działań globalizacyjnych, które tworzą zagrożenia i wyzwania dla współczesnego człowieka.

Aspekty globalizacji

Ostatecznie procesy globalizacyjne można rozpatrywać z dwóch ściśle współzależnych stron stanowiących ich aspekt funkcjonalny i strukturalny. Oba te aspekty znajdują swój formalny wyraz w kryteriach globalizacji, dlatego trzeba je ostatecznie podzielić na funkcjonalne, strukturalne i formalne. Kryteria funkcjonalne służą do wyodrębniania i ukazywania funkcji spełnianych przez działania globalizacyjne, zaś strukturalne do wyodrębniania i ukazywania struktur o charakterze materialnych i urzeczowionych tworów systemowych, w których przebiegają te działania i tym samym realizowane są ich funkcje. Kryteria formalne można podzielić na jakościowe - o charakterze analitycznym lub syntetycznym - oraz ilościowe - o charakterze statystycznym.

Za pomocą powyższych kryteriów (z uwzględnieniem wymiarów, poziomów, czynników, wyznaczników i podejść do globalizacji), można w ogólnym zarysie opisać charakterystykę tego procesu. Trzeba jednak pamiętać,że zawsze będzie to opis niepełny i niedoskonały.

Wyzwania i zagrożenia

Globalizacja to postępująca integracja gospodarki światowej doprowadza ona do narastania znaczenia i wpływu na procesy światowego rozwoju tzw. problemów globalnych - oddziałujących na zjawiska gospodarcze i społeczne wielu krajów, jak również na perspektywy ludzkości i funkcjonowanie systemu stosunków międzynarodowych.

I. Po pierwsze - są to wyzwania związane z przepływami kapitałowymi i globalizacją rynków finansowych. Obecnie dzięki nowoczesnej technologii teleinformatycznej niewyobrażalne wprost sumy krążą codziennie po świecie w postaci krótkookresowych inwestycji portfelowych i kapitału spekulacyjnego, poszukując najbardziej zyskownych sposobów i miejsc ulokowania. Tak ogromne i często bardzo gwałtowne międzynarodowe przepływy finansowe sąźródłem destabilizacji gospodarki światowej i stanowią poważne zagrożenie dla gospodarczego bezpieczeństwa i rozwoju poszczególnych krajów. Państwa narodowe coraz bardziej tracą kontrolę nad przepływami finansowymi i własną polityką gospodarczą, a jednocześnie coraz bardziej podlegają konkurencyjnej presji na dalszy wzrost deregulacji i liberalizacji wydających je na łaskę i niełaskę "fortuny w kasynie" globalnych rynków. Żywiołowe procesy rynków finansowych w coraz większym stopniu wywołują niestabilność i chaos, co rzutuje na funkcjonowanie poszczególnych gospodarek narodowych, jak też całego systemu gospodarki światowej. Stanowi to jedno z najpoważniejszych wyzwań dla zarządzania globalnego w XXI wieku.

II. Nie bez znaczenia są również wyzwania związane z pracą i zabezpieczeniem społecznym w warunkach narastającej globalizacji. Globalizacja - wspierana przez gwałtownie przyspieszający postęp naukowo-technologiczny - staje się poważnym źródłem zagrożenia dla dobrobytu i warunków socjalnych społeczeństw. Z jej przyczyn postępuje także proces deindustrializacji oraz delokacji produkcji pracochłonnej lub uciążliwej dla środowiska naturalnego do krajów ubogich. W rezultacie - zagrożenia ekologiczne, socjalne i masowe bezrobocie stają się udziałem prawie wszystkich krajów świata, przeobrażając się na naszych oczach w problemy globalne. Pod presją narastającego bezrobocia i wzmagającej się konkurencji ulega erozji nowoczesny system opieki socjalnej i zabezpieczenia społecznego, a warunki płacowe, uprawnienia socjalne i standardy bytowe pracowników podlegają bezwzględnej redukcji. Konkurencyjność bierze górę nad zasadą solidaryzmu społecznego i w rezultacie społeczna równowaga zostaje naruszona.

Światowa społeczność ulega podziałowi z jednej strony nieliczna grupa bogatych i wciąż bogacących się "zwycięzców zagarniających całą stawkę", a z drugiej - wciąż rosnące rzesze ubogich stających się coraz bardziej biednymi i przegranymi. Społeczne konsekwencje globalizacji stają się kluczowymi wyzwaniami dla porządku i pokoju społecznego ludzkości w XXI wieku.

III. Trzeci nurt - to wyzwania związane z postępem naukowo-technicznym i rozwojem globalnych technologii.

Globalny wyścig konkurencyjny wymusza i gwałtownie przyspiesza postęp naukowo-techniczny, a rozwój technologii staje się dominującym czynnikiem, decydującym o sukcesie i przetrwaniu. Coraz mniej krajów i firm stać na olbrzymie wydatki i ponoszenie ryzyka prac badawczo-rozwojowych niezbędnych do utrzymania się w czołówce globalnego wyścigu konkurencyjnego, dlatego wciąż mnożą się fuzje i "alianse strategiczne" ponadnarodowych korporacji oraz umowy międzyrządowe - zwłaszcza w dziedzinie współpracy naukowo-technicznej i prowadzenia wspólnych prac badawczo-rozwojowych.

Poważny niepokój wzbudza także coraz częstsze wymykanie się badań i technologii spod jakiejkolwiek kontroli i odpowiedzialności etycznej, czego licznych w ostatnim półwieczu przykładów dostarczyły chociażby fizyka, chemia, biologia czy informatyka. Pogłębianie się globalizacji i wzmaganie się konkurencji sprawiają, iż nauka i technika stają się coraz potężniejszą bronią w bezpardonowej walce o bogactwo, wpływy i władzę. Postęp naukowo-technologiczny stanowi wielką, ale i ryzykowną szansę dalszego rozwoju, tym niemniej jego kontrola i wykorzystanie pozostaną olbrzymim wyzwaniem dla przyszłości ludzkości.

IV. Po czwarte wreszcie - mamy wyzwania kulturowe procesu globalizacji. Globalizacja i innowacje technologiczne, zwłaszcza w dziedzinie telekomunikacji i transportu, prowadzą do coraz częstszych i ściślejszych kontaktów i związków ludzi różnych narodów i kultur na całym ziemskim globie. W dziedzinach technologii i komunikacji świat staje się coraz bardziej jednolitą "globalną wioską", lecz w sferze wartości i kultury pozostaje nadal niezwykle zróżnicowany i bardzo podzielony, pełen konfliktów i sprzeczności. Podstawowym problemem pozostaje zatem międzykulturowe zarządzanie globalne, które powinno być prowadzone w taki sposób, aby umożliwiać jak najpełniejsze wykorzystanie kulturowej różnorodności świata dla wzajemnego dialogu i bogacenia się ludzi, niezależnie od tego, z jakiej kultury czy narodu pochodzą, jakie są ich poglądy, wyznanie, status społeczno-ekonomiczny i rasowy. Tylko wzajemna tolerancja i dialog kultur, religii i narodów - co dziś pozostaje realne jedynie w sferze teorii politycznej - mogą być źródłem pokojowego współistnienia i owocnej współpracy wszystkich ludzi w ramach tworzącego się dopiero społeczeństwa globalnego. Innym nie mniej ważnym problemem jest należyte ułożenie relacji i proporcji pomiędzy rodzącą się uniwersalną "humanistyczną cywilizacją życia" a współczesną "zachodnią cywilizacją konsumpcjonistyczną". Wyzwania kulturowe stanowią klucz do pomyślnej przyszłości ludzkości.

Cdn.

Marcin Kowalski

T Y G O D N I K N A S Z A P O L S K A  NR 31 (302) 1 sierpnia 2001